براي حفظ قرآن كريم بهتر است حافظان، شناختي هرچند اجمالي از قوه حافظه و فرايند ذهني حفظ داشته باشند. اين آگاهي به تقويت مباني و اصول حفظ قرآن كريم كمك ميرساند.
از اين رو، هر چه مربي حفظ نسبت به روشهاي بازسازي، نوسازي و تقويت حافظه آگاهي بيشتري داشته باشد، از تواناييهاي فراگيران به نحو ارزندهتري در راه حفظ قرآن كريم استفاده ميكند. بهترين كلاس حفظ قرآن كريم كلاسي است كه مربي آن بداند كه چه ميكند و براي هر كار خود در كلاس، استناد علمي داشته باشد. در اين مقاله، مطالبي درباره «نظامها يا ابزارهاي حافظهاي» يا با عبارت ديگر «نشانههاي بازيافتي» از نظر خواهد گذشت.
به مجموعه نشانهها، علائم و قراردادهايي كه به واسطه آنها ميتوانيم مواد حفظي را آسانتر و در مدت زمان كوتاهتري بهطور كامل به ياد آوريم، «ابزارهاي حافظه» ميگوييم. در اين گفتار به بررسي انواع مختلفي از اين نشانهها ـ كه در حفظ قرآن كريم كاربرد دارند ـ ميپردازيم. بعد از شناخت اين نشانهها، انتخاب بهجا و مناسب هر يك براي به خاطرسپاري دستههاي مختلف آيات و ميزان ماندگاري و سرعت بازيابي محفوظات، تعيينكننده خواهد بود.
از اين رو، هر چه مربي حفظ نسبت به روشهاي بازسازي، نوسازي و تقويت حافظه آگاهي بيشتري داشته باشد، از تواناييهاي فراگيران به نحو ارزندهتري در راه حفظ قرآن كريم استفاده ميكند. بهترين كلاس حفظ قرآن كريم كلاسي است كه مربي آن بداند كه چه ميكند و براي هر كار خود در كلاس، استناد علمي داشته باشد. در اين مقاله، مطالبي درباره «نظامها يا ابزارهاي حافظهاي» يا با عبارت ديگر «نشانههاي بازيافتي» از نظر خواهد گذشت.
به مجموعه نشانهها، علائم و قراردادهايي كه به واسطه آنها ميتوانيم مواد حفظي را آسانتر و در مدت زمان كوتاهتري بهطور كامل به ياد آوريم، «ابزارهاي حافظه» ميگوييم. در اين گفتار به بررسي انواع مختلفي از اين نشانهها ـ كه در حفظ قرآن كريم كاربرد دارند ـ ميپردازيم. بعد از شناخت اين نشانهها، انتخاب بهجا و مناسب هر يك براي به خاطرسپاري دستههاي مختلف آيات و ميزان ماندگاري و سرعت بازيابي محفوظات، تعيينكننده خواهد بود.
قافيهپردازي
يكي از جنبههاي اعجاز قرآن كريم، سبك ادبي آن است. بهطور قطع و يقين نميتوان به آن شعر يا نثر نسبت داد. قرآن در بعضي از سورهها داراي نثري مسجع است. نظر به اين كه حفظ كردن مطالب قافيهدار آسانتر از مطالب بدون قافيه ميباشد، كه احساسات هيجانآميز با قافيه بهتر بيان ميگردد، شايد يكي از دلايل موزون بودن متن آيات قرآن كريم، سادگي به خاطرسپاري آن است. براي بالا بردن سطح كيفي حفظ قرآن كريم، بهتر است كه در تدوين متون حفظي، به «موزوننگاري آيات» توجه شود. وجود قافيه در آيات قرآن كريم، موجب سهولت بازيابي آنها از حافظه ميگردد.
يكي از جنبههاي اعجاز قرآن كريم، سبك ادبي آن است. بهطور قطع و يقين نميتوان به آن شعر يا نثر نسبت داد. قرآن در بعضي از سورهها داراي نثري مسجع است. نظر به اين كه حفظ كردن مطالب قافيهدار آسانتر از مطالب بدون قافيه ميباشد، كه احساسات هيجانآميز با قافيه بهتر بيان ميگردد، شايد يكي از دلايل موزون بودن متن آيات قرآن كريم، سادگي به خاطرسپاري آن است. براي بالا بردن سطح كيفي حفظ قرآن كريم، بهتر است كه در تدوين متون حفظي، به «موزوننگاري آيات» توجه شود. وجود قافيه در آيات قرآن كريم، موجب سهولت بازيابي آنها از حافظه ميگردد.
شمارهگذاري
اگر بخشها و آيات مختلف يك سوره را به ترتيب خاصي نياموزيم، فراگيري آنها كاري بس دشوار است. ارزش ترتيب متوالي آيات در هر سوره و سورهها در قرآن كريم با شمارهگذاري زيادتر ميشود. امتياز بزرگ شمارهگذاري، علاوه بر اعمال ترتيب توالي، به كارگيري آن به عنوان يك وسيله كنترل است. اگر همه تعداد آيات يك سوره را به ياد آوريم، مطمئناً هيچ يك را از قلم نينداختهايم. اگر تعداد آيات يك سوره زياد باشد، شمارهگذاري آيات در حفظ قرآن كريم ارزش قوي و تعيينكننده ندارد، لذا در اينگونه مواقع سوره را به چند گروه آيه تقسيم و گروهها را شمارهگذاري مينماييم.
اگر بخشها و آيات مختلف يك سوره را به ترتيب خاصي نياموزيم، فراگيري آنها كاري بس دشوار است. ارزش ترتيب متوالي آيات در هر سوره و سورهها در قرآن كريم با شمارهگذاري زيادتر ميشود. امتياز بزرگ شمارهگذاري، علاوه بر اعمال ترتيب توالي، به كارگيري آن به عنوان يك وسيله كنترل است. اگر همه تعداد آيات يك سوره را به ياد آوريم، مطمئناً هيچ يك را از قلم نينداختهايم. اگر تعداد آيات يك سوره زياد باشد، شمارهگذاري آيات در حفظ قرآن كريم ارزش قوي و تعيينكننده ندارد، لذا در اينگونه مواقع سوره را به چند گروه آيه تقسيم و گروهها را شمارهگذاري مينماييم.
توالي حروف الفبا
گاهي استفاده از حروف الفبا كمك ميكند تا از اين راه براي آياتي كه به يكديگر شباهت ندارند، نظمي برقرار كرد. به اين ترتيب هر يك از موارد، سرنخي براي مورد بعدي به دست ميدهد. در حفظ سورههاي كوچك قرآن كريم معمولاً نيازي به استفاده از توالي حروف الفبا نيست، لكن اين امر در حفظ سورههايي كه تعداد آيات آن زياد است، مفيد است. البته در مورد استفاده از توالي حروف الفبا در حفظ قرآن كريم، ميتوان حروف ابتدايي يا انتهايي آيهها را در نظر گرفت.
تذكر: تنوع حروف ابتدايي آيات بيش از حروف انتهايي آنهاست.
گاهي استفاده از حروف الفبا كمك ميكند تا از اين راه براي آياتي كه به يكديگر شباهت ندارند، نظمي برقرار كرد. به اين ترتيب هر يك از موارد، سرنخي براي مورد بعدي به دست ميدهد. در حفظ سورههاي كوچك قرآن كريم معمولاً نيازي به استفاده از توالي حروف الفبا نيست، لكن اين امر در حفظ سورههايي كه تعداد آيات آن زياد است، مفيد است. البته در مورد استفاده از توالي حروف الفبا در حفظ قرآن كريم، ميتوان حروف ابتدايي يا انتهايي آيهها را در نظر گرفت.
تذكر: تنوع حروف ابتدايي آيات بيش از حروف انتهايي آنهاست.
كوتاهسازي
اين روش توسط يونانيها و روميهاي قديم براي اولين بار مورد استفاده قرار گرفت. هدف از كوتاهسازي، صرفهجويي در وقت هنگام نوشتن و خواندن است. اين روش بدون شك يكي از ابزارهاي حافظهاي قوي به شمار ميرود. اساس كوتاهسازي در كاربرد جزئي از كل است. در بعضي از علوم مانند شيمي استفاده از اين روش جنبه الزامي پيدا كرده است. معمولاً فرا گرفتن يك سري اسم، اصطلاح و جمله از راه ياد گرفتن حروف اول آنها آسانتر ميشود. در حفظ قرآن كريم، از روش كوتاهسازي براي كوتاه ساختن مناسب آيات بهره ميبريم. روش كوتاهسازي ضمن داشتن اصولي ساده و ثابت، داراي روشهاي اجرايي متعدد و گستردهاي است؛ لذا حافظان محترم با توجه به سليقه و علاقه خود ميتوانند آيه يا سورهها را كوتاهسازي نمايند. ضمناً براي عدم تداخل محصولات كوتاه شده، بايد شباهت بين مواد كوتاه شده حداقل ممكن باشد.
براي اين منظور راهبردهاي عملي زير پيشنهاد ميگردد: كوتاهسازي آيات يك سوره با استفاده از مرتب كردن حروف ابتدايي يا انتهايي آيات و ساخت سري كلمات يا جملات مناسب، مرتب كردن كلماتي از داخل آيات و ساخت سري كلمات و جملات مناسب.
اين روش توسط يونانيها و روميهاي قديم براي اولين بار مورد استفاده قرار گرفت. هدف از كوتاهسازي، صرفهجويي در وقت هنگام نوشتن و خواندن است. اين روش بدون شك يكي از ابزارهاي حافظهاي قوي به شمار ميرود. اساس كوتاهسازي در كاربرد جزئي از كل است. در بعضي از علوم مانند شيمي استفاده از اين روش جنبه الزامي پيدا كرده است. معمولاً فرا گرفتن يك سري اسم، اصطلاح و جمله از راه ياد گرفتن حروف اول آنها آسانتر ميشود. در حفظ قرآن كريم، از روش كوتاهسازي براي كوتاه ساختن مناسب آيات بهره ميبريم. روش كوتاهسازي ضمن داشتن اصولي ساده و ثابت، داراي روشهاي اجرايي متعدد و گستردهاي است؛ لذا حافظان محترم با توجه به سليقه و علاقه خود ميتوانند آيه يا سورهها را كوتاهسازي نمايند. ضمناً براي عدم تداخل محصولات كوتاه شده، بايد شباهت بين مواد كوتاه شده حداقل ممكن باشد.
براي اين منظور راهبردهاي عملي زير پيشنهاد ميگردد: كوتاهسازي آيات يك سوره با استفاده از مرتب كردن حروف ابتدايي يا انتهايي آيات و ساخت سري كلمات يا جملات مناسب، مرتب كردن كلماتي از داخل آيات و ساخت سري كلمات و جملات مناسب.
كليدواژه يا «نشانه»
مفهوم هر آيه از يك سوره را به صورت دو يا چند كلمه مربوط به هم درآوريد؛ مانند «كتاب، شك و متقين» در آيه دوم سوره بقره. با مشاهده اين سه كلمه، كل مفهوم آيه را به ياد ميآوريد؛ نهايتاً اين امر موجب ميشود كه تمام كلمات آيه در ذهن شما تداعي شود. اصولاً به كلماتي كه باعث به ياد آوردن مطلبي ميشوند، «كليدواژه يا نشانه» گويند.
مفهوم هر آيه از يك سوره را به صورت دو يا چند كلمه مربوط به هم درآوريد؛ مانند «كتاب، شك و متقين» در آيه دوم سوره بقره. با مشاهده اين سه كلمه، كل مفهوم آيه را به ياد ميآوريد؛ نهايتاً اين امر موجب ميشود كه تمام كلمات آيه در ذهن شما تداعي شود. اصولاً به كلماتي كه باعث به ياد آوردن مطلبي ميشوند، «كليدواژه يا نشانه» گويند.
تصويرسازي ذهني
از آيات يا مفهوم آيات يك سوره، تصويري ذهني و شفاف در ذهن خود ايجاد نماييد. هر چه در به وجود آوردن اين تصوير، به جزئيات بيشتري توجه كنيد، ميزان ماندگاري آيات مربوطه افزايش خواهد يافت. استفاده از مصحف واحد در حفظ قرآن كريم نيز بر همين مبناست؛ گويي كه تصاويري از صفحات قرآن كريم در ذهن ايجاد ميشود؛ لذا هر چه شفافيت تصاوير بيشتر باشد، دقت ذهن در بازيابي زيادتر ميشود.
از آيات يا مفهوم آيات يك سوره، تصويري ذهني و شفاف در ذهن خود ايجاد نماييد. هر چه در به وجود آوردن اين تصوير، به جزئيات بيشتري توجه كنيد، ميزان ماندگاري آيات مربوطه افزايش خواهد يافت. استفاده از مصحف واحد در حفظ قرآن كريم نيز بر همين مبناست؛ گويي كه تصاويري از صفحات قرآن كريم در ذهن ايجاد ميشود؛ لذا هر چه شفافيت تصاوير بيشتر باشد، دقت ذهن در بازيابي زيادتر ميشود.
زنجيره تداعيها
از هر آيه در ذهن خود كلماتي را به عنوان «نمونه» انتخاب كنيد. نمونهها بايد در راستاي مفهوم كلي آيات و سورهها گزينش شوند؛ به طوري كه با تداعي و يادآوري يكي از آنها، زنجيروار به دنبال هم بازيابي شوند. آنچه كه در روش زنجيره تداعيها ارزش علمي دارد، انتخاب بهجا و شايسته كلمات نمونه است.
از هر آيه در ذهن خود كلماتي را به عنوان «نمونه» انتخاب كنيد. نمونهها بايد در راستاي مفهوم كلي آيات و سورهها گزينش شوند؛ به طوري كه با تداعي و يادآوري يكي از آنها، زنجيروار به دنبال هم بازيابي شوند. آنچه كه در روش زنجيره تداعيها ارزش علمي دارد، انتخاب بهجا و شايسته كلمات نمونه است.
منبع: اصول و روشهاي حفظ قرآن، ص 45.
